1. CƠ SỞ PHÁP LÝ QUY ĐỊNH VỀ TÀI SẢN THẾ CHẤP VÀ THỪA KẾ
Quá trình xử lý di sản thừa kế đang thế chấp tại ngân hàng chịu sự điều chỉnh của các văn bản quy phạm pháp luật sau:
Bộ luật Dân sự 2015 (Luật số 91/2015/QH13): Quy định chung về giao dịch bảo đảm (thế chấp tài sản), quyền của bên thế chấp, hiệu lực di chúc và nghĩa vụ tài sản của người thừa kế.
Nghị định 21/2021/NĐ-CP (ngày 19/03/2021 của Chính phủ thi hành Bộ luật Dân sự về bảo đảm thực hiện nghĩa vụ): Quy định cụ thể về việc giao nhận Giấy chứng nhận để làm thủ tục công chứng và xử lý tài sản bảo đảm khi bên thế chấp hoặc người có nghĩa vụ là cá nhân chết.
Luật Công chứng 2014: Quy định về hồ sơ, thủ tục công chứng di chúc và giao dịch dân sự đối với tài sản.
2. QUY ĐỊNH CỤ THỂ VỀ LẬP DI CHÚC VÀ XỬ LÝ TÀI SẢN THẾ CHẤP
a. Tài sản đang thế chấp tại ngân hàng có được lập di chúc không?
Theo Khoản 1 Điều 317 Bộ luật Dân sự 2015, thế chấp tài sản là việc một bên dùng tài sản thuộc sở hữu của mình để bảo đảm thực hiện nghĩa vụ mà không giao tài sản cho bên nhận thế chấp.
Mặc dù Khoản 8 Điều 320 Bộ luật Dân sự 2015 quy định bên thế chấp không được bán, thay thế, trao đổi, tặng cho tài sản thế chấp (trừ trường hợp quy định tại Khoản 4 và Khoản 5 Điều 321), pháp luật không cấm bên thế chấp lập di chúc định đoạt tài sản thế chấp. Xét về mặt lý luận, bên thế chấp vẫn giữ quyền sở hữu/sử dụng tài sản. Việc lập di chúc để lại tài sản sau khi chết không làm ảnh hưởng đến quyền lợi của bên nhận thế chấp (ngân hàng), bởi nghĩa vụ trả nợ vẫn gắn liền với di sản đó.
b. Nghĩa vụ tài sản của người thừa kế
Theo Khoản 1 Điều 615 Bộ luật Dân sự 2015:
"Những người hưởng thừa kế có trách nhiệm thực hiện nghĩa vụ tài sản trong phạm vi di sản do người chết để lại, trừ trường hợp có thỏa thuận khác."
Nội dung điều khoản này được cụ thể hóa như sau:
Khi di sản chưa chia: Nghĩa vụ tài sản do người chết để lại được người quản lý di sản thực hiện theo thỏa thuận của những người thừa kế trong phạm vi di sản.
Khi di sản đã chia: Mỗi người thừa kế thực hiện nghĩa vụ tài sản tương ứng nhưng không vượt quá phần tài sản mà mình đã nhận, trừ trường hợp các bên có thỏa thuận khác.
Trường hợp người thừa kế không phải là cá nhân (cơ quan, tổ chức hưởng thừa kế theo di chúc): Vẫn phải thực hiện nghĩa vụ tài sản tương tự người thừa kế là cá nhân.
c. Hiệu lực của di chúc khi tài sản thế chấp bị xử lý
Theo Khoản 3 Điều 643 Bộ luật Dân sự 2015:
"Di chúc không có hiệu lực, nếu di sản để lại cho người thừa kế không còn vào thời điểm mở thừa kế; nếu di sản để lại cho người thừa kế chỉ còn một phần thì phần di chúc về phần di sản còn lại vẫn có hiệu lực."
Nếu khoản nợ đến hạn mà không được thanh toán và ngân hàng tiến hành xử lý/phát mại tài sản thế chấp theo hợp đồng:
Trường hợp tài sản bị xử lý hết để trả nợ: Di chúc đối với tài sản đó sẽ không còn hiệu lực.
Trường hợp sau khi cấn trừ nợ vẫn còn dư tài sản hoặc dư tiền: Phần còn lại đó vẫn thuộc di sản thừa kế và được chia cho người thừa kế theo di chúc hoặc theo pháp luật.
d. Trình tự xử lý tài sản bảo đảm khi bên thế chấp qua đời
Theo Điều 50 Nghị định 21/2021/NĐ-CP:
Khi bên bảo đảm hoặc người có nghĩa vụ là cá nhân chết, việc thực hiện nghĩa vụ và xử lý tài sản bảo đảm thực hiện theo hợp đồng bảo đảm hoặc thỏa thuận đã xác lập trước đó.
Nếu xác định được người hưởng di sản hoặc người quản lý di sản, ngân hàng có trách nhiệm thông báo về việc xử lý tài sản bảo đảm cho người này.
Trường hợp chưa xác định được người hưởng di sản/quản lý di sản mà nghĩa vụ nợ đã đến hạn, ngân hàng có quyền yêu cầu Tòa án giải quyết.
Theo Điều 658 Bộ luật Dân sự 2015, các khoản nợ đối với cá nhân, pháp nhân (bao gồm nợ ngân hàng) đứng ở thứ tự ưu tiên thanh toán thứ 8 sau các chi phí mai táng, tiền cấp dưỡng, chi phí bảo quản di sản, tiền trợ cấp, tiền công lao động, bồi thường thiệt hại và thuế.
3. QUYỀN LỢI VÀ NGHĨA VỤ CỦA NGƯỜI THỪA KẾ
Quyền lợi của người thừa kế:
Nhận phần di sản còn lại: Được hưởng phần tài sản hoặc khoản tiền còn lại sau khi tài sản thế chấp đã được xử lý để thanh toán xong các khoản nợ và chi phí với ngân hàng.
Nhận lại giấy tờ và sang tên: Nếu người thừa kế tự nguyện dùng tài sản cá nhân hoặc di sản để hoàn thành nghĩa vụ trả nợ (giải chấp) trước thời điểm ngân hàng xử lý tài sản, ngân hàng sẽ trả lại Giấy chứng nhận quyền sở hữu/sử dụng tài sản để người thừa kế xóa thế chấp và làm thủ tục sang tên.
Quyền thỏa thuận phân chia di sản: Có quyền họp mặt các đồng thừa kế để cử người quản lý di sản, người phân chia di sản và thỏa thuận cách thức thanh toán nghĩa vụ nợ (Điều 656 Bộ luật Dân sự 2015).
Quyền từ chối nhận di sản: Người thừa kế có quyền từ chối nhận di sản thừa kế theo Điều 620 Bộ luật Dân sự 2015 nếu không muốn gánh nghĩa vụ tài sản, miễn là việc từ chối không nhằm trốn tránh nghĩa vụ tài sản đối với người khác.
Nghĩa vụ của người thừa kế:
Chịu trách nhiệm trả nợ trong phạm vi di sản: Phải tiếp tục hoàn thành nghĩa vụ thanh toán khoản vay thế chấp cho ngân hàng. Giới hạn trách nhiệm chỉ dừng lại ở tổng giá trị di sản được hưởng, người thừa kế không phải dùng tài sản riêng của mình để trả nợ thay cho người chết nếu giá trị di sản không đủ thanh toán (trừ khi có thỏa thuận khác).
Bảo quản di sản: Người đang quản lý di sản có trách nhiệm bảo quản tài sản, không được tự ý bán, trao đổi, tặng cho hay định đoạt tài sản khi chưa được sự đồng ý của tất cả người thừa kế hoặc khi chưa giải quyết xong nghĩa vụ thế chấp (Điều 617 Bộ luật Dân sự 2015).
4. HƯỚNG DẪN CHI TIẾT QUY TRÌNH XỬ LÝ DI SẢN THẾ CHẤP
Bước 1: Thủ tục lập di chúc (khi người có tài sản còn sống)
Hồ sơ công chứng: Theo Khoản 8 Điều 40 Luật Công chứng 2014 và Khoản 1 Điều 6 Nghị định 21/2021/NĐ-CP, người lập di chúc cần xuất trình bản chính giấy tờ tài sản để công chứng viên đối chiếu.
Thực hiện đối chiếu giấy tờ gốc: Chủ sở hữu tài sản gửi đơn đề nghị tổ chức tín dụng/ngân hàng đang giữ bản chính Giấy chứng nhận cử nhân viên mang bản chính đến tổ chức hành nghề công chứng để đối chiếu.
Lưu giữ giấy tờ: Sau khi đối chiếu và hoàn tất lời chứng di chúc, ngân hàng sẽ tiếp tục nhận lại và lưu giữ bản chính Giấy chứng nhận cho đến khi nghĩa vụ bảo đảm hoàn thành.
Bước 2: Thủ tục xử lý di sản sau khi mở thừa kế
Trường hợp 1: Người thừa kế có đủ khả năng tài chính thanh toán nợ
Những người thừa kế họp mặt, lập Văn bản thỏa thuận phân chia di sản hoặc Văn bản khai nhận di sản thừa kế tại Văn phòng/Phòng Công chứng.
Người thừa kế nộp tiền tất toán khoản vay (gốc và lãi) tại ngân hàng.
Ngân hàng tiến hành thủ tục giải chấp, trả lại bản chính Giấy chứng nhận.
Người thừa kế nộp hồ sơ xóa đăng ký thế chấp tại Văn phòng đăng ký đất đai và thực hiện thủ tục đăng ký biến động (sang tên) theo quy định.
Trường hợp 2: Người thừa kế không có khả năng tài chính hoặc không muốn trả nợ
Ngân hàng thông báo về việc xử lý tài sản bảo đảm cho những người thừa kế/người quản lý di sản.
Ngân hàng xử lý tài sản thế chấp (bán đấu giá hoặc tự bán theo thỏa thuận trong hợp đồng thế chấp).
Số tiền thu được sau khi trừ chi phí xử lý tài sản và thanh toán toàn bộ nghĩa vụ nợ sẽ được hoàn trả lại cho những người thừa kế theo tỷ lệ được hưởng.
5. LỜI KHUYÊN TỪ CHUYÊN GIA
Chủ động liên hệ và làm việc với ngân hàng: Ngay khi sự kiện mở thừa kế xảy ra (người để lại di sản qua đời), người thừa kế nên chủ động thông báo cho ngân hàng và yêu cầu cung cấp chi tiết sao kê dư nợ gốc, lãi phát sinh. Việc này giúp tránh phát sinh lãi quá hạn hoặc phạt vi phạm do chậm thanh toán.
Đánh giá tương quan giữa giá trị tài sản và nghĩa vụ nợ:
Nếu giá trị tài sản lớn hơn khoản nợ: Người thừa kế nên ưu tiên phương án huy động nguồn tài chính để tất toán khoản vay và nhận lại tài sản. Tránh để ngân hàng xử lý phát mại vì giá bán cưỡng chế/đấu giá thường thấp hơn giá trị thị trường thực tế.
Nếu khoản nợ vượt quá giá trị tài sản: Người thừa kế chỉ chịu trách nhiệm trong phạm vi di sản. Khi đó, người thừa kế có thể cân nhắc làm thủ tục từ chối nhận di sản hoặc để ngân hàng tự xử lý tài sản thế chấp theo quy định tại Điều 50 Nghị định 21/2021/NĐ-CP.
Lập thỏa thuận văn bản giữa các đồng thừa kế: Để tránh tranh chấp nội bộ, các đồng thừa kế nên lập văn bản thỏa thuận rõ ràng về việc ai sẽ là người đứng ra nộp tiền tất toán nợ vay ngân hàng, và phần tiền đó sẽ được trừ/hoàn trả ra sao khi phân chia khối di sản chung.
Nếu cần hỗ trợ tư vấn pháp lý và thực hiện các thủ tục liên quan về các tranh chấp Dân sự. Quý khách hàng vui lòng liên hệ Luật Nam Sơn LST hoặc Luật sư Nguyễn Thành Trung (Ls Trung) thông qua đội ngũ hỗ trợ:
1. Thư ký Tình: 0985 536 299
2. Trợ lý Hoàng: 0965 455 832
3. Trợ lý Hồng Anh: 0966 651 840
4. Thư ký Nguyệt Hà: 0386 912 828
5. Thư ký Hồng Hà: 0933 340 866
📱 Fanpage: NAM SƠN LST Law Firm
📌 Lưu ý: Vui lòng liên hệ qua điện thoại để được hỗ trợ nhanh chóng (không tiếp nhận tư vấn qua Messenger).
